Mùa xuân – khi gió khởi, bệnh cũng dễ khởi
Người xưa nói: “Phong vi bách bệnh chi trưởng” – phong là đầu mối của trăm bệnh.
Mùa xuân là thời điểm dương khí mới sinh, cơ thể còn yếu, lỗ chân lông mở, khí huyết bắt đầu vận hành sau mùa đông dài tĩnh tại.
Nhưng cũng chính khi ấy, ngoại phong (gió ngoài) dễ nhân cơ hội xâm nhập qua da, nhất là khi ta ra gió sớm, tắm khi người còn ấm, hoặc cởi áo quá sớm.
Ban đầu, phong tà chỉ ở phần ngoài – gây nhức đầu, sợ gió, cứng gáy. Nhưng nếu không được khu trục hoàn toàn, phong tà sẽ “ẩn” lại, theo đường kinh mà vào sâu, đặc biệt là vào Can kinh, vì Can ứng với mùa xuân, với phong và mộc.
Phong tà vào Can – Mộc động mà không thuận
Theo Ngũ hành, mùa xuân thuộc Mộc, mà Can là tạng Mộc, chủ chức năng sơ tiết – giúp khí huyết lưu thông điều hòa.
Bình thường, Can khí như dòng nước xuân trôi êm đềm, uốn lượn quanh đồng ruộng, nuôi dưỡng vạn vật. Nhưng khi phong tà xâm nhập, hai thứ “động” gặp nhau – Can vốn động, phong lại càng động – khiến khí cơ mất cân bằng: động mà không thuận, sơ tiết bị trở ngại.
Khi đó, Can khí không được sơ tiết, dồn ứ bên trong, trở thành “Can khí hoành nghịch”.
Can Mộc giống như cành cây bị uốn cong, dồn năng lượng bên trong, càng bị ép lâu, lực bật ra càng mạnh. Đến khi phát, nó phát quá mức, vượng giả mà nghịch thật, con người có thể thấy tức ngực, sườn trướng, ăn không tiêu, dễ cáu, khó ngủ – những biểu hiện điển hình của Can uất.
Sang mùa hạ – Mộc vượng khắc Thổ, sinh ra thấp và tiết tả
Bước sang mùa hạ, thiên khí biến đổi – dương khí cực thịnh, ẩm thấp gia tăng, mưa nhiều, hơi đất bốc lên. Can Mộc vốn đã uất, gặp nhiệt của mùa hạ, hỏa bốc lên kích thêm Mộc, khiến Mộc càng vượng. Theo quy luật Ngũ hành: Mộc vượng tất khắc Thổ, mà Tỳ lại thuộc Thổ, chủ vận hóa thủy cốc.
Tỳ bị khắc chế → vận hóa kém → thấp khí sinh ra.
Thấp ứ ở trung tiêu → bụng đầy, tiêu chảy, nặng nề, mệt mỏi.
Đó chính là hiện tượng “xuân phong nhập Can, hạ thấp phạm Tỳ” – một chuỗi nhân quả chặt chẽ giữa hai mùa.
Tưởng tượng Can như cây cỏ mọc lan khắp vườn, cành lá xanh tốt quá mức, hút hết dinh dưỡng khiến đất yếu, ẩm và trũng nước. Đó là hình ảnh của Can uất – Mộc vượng – Thổ suy – Thấp sinh – Tiết tả.
Phong tà chỉ là mồi, thấp tà là hậu quả
Phong tà xâm nhập vào mùa xuân là mầm, thấp tà phát sinh vào mùa hạ là quả.
Bệnh không tự nhiên mà đến – nó là kết quả của khí cơ con người không thuận cùng thời khí của đất trời.
Cách dưỡng sinh và phòng bệnh
Giữ ấm cổ gáy, tránh gió xuân lạnh, không nên cởi áo sớm. Ăn thanh nhẹ, tăng rau xanh, hạn chế cay nóng. Tập nhẹ như khí công, thái cực quyền, đi bộ sáng sớm để giúp Can khí sơ tiết, phòng uất kết.
Kiện Tỳ, hóa thấp. Ăn ý dĩ, đậu đỏ, gạo lứt. Tránh đồ lạnh và nước đá. Người từng bị cảm phong mùa xuân thì nên giải tà sớm, kẻo đến hạ thấp tà phát mà sinh tiết tả.
Đông y nhìn con người như một phần của thiên nhiên, chịu ảnh hưởng trực tiếp từ hơi thở đất trời. Mùa xuân dương khí mới sinh, phong động dễ xâm nhập; mùa hạ thấp khí thịnh, bệnh dễ phát. Hiểu được quy luật ấy, ta học được cách thuận theo trời đất mà điều hòa thân tâm. Một cơn gió xuân tưởng vô hại, nhưng nếu không giữ gìn, có thể gieo mầm cho cơn tiêu chảy mùa hạ. Biết thuận thời mà dưỡng, chính là biết sống an hòa cùng tự nhiên.
